શત્રુંજય અને ગિરનારનો ઇતિહાસ
શત્રુંજય અને ગિરનાર - ગુજરાતના આ બે પર્વતો જૈન ધર્મના સૌથી પવિત્ર અને ઐતિહાસિક રીતે મહત્વના તીર્થસ્થાનો છે.
શત્રુંજયનું મહત્વ
પાલિતાણા નજીક આવેલો શત્રુંજય પર્વત જૈનો માટે "તીર્થોનો રાજા" ગણાય છે. માન્યતા પ્રમાણે, પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવ પોતે અનેક વખત આ પર્વત પર પધાર્યા હતા, અને તેમના પ્રથમ ગણધર પુંડરિક સ્વામીએ અહીં જ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો હતો. આ કારણોસર આ પર્વતને "પુંડરિકગિરિ" પણ કહેવાય છે.
વારંવાર જીર્ણોદ્ધાર
શત્રુંજય પરના મંદિરોનો ઈતિહાસ સંઘર્ષ અને પુનર્નિર્માણથી ભરેલો છે. સદીઓ દરમિયાન અનેક વખત વિદેશી આક્રમણો અને કુદરતી કારણોસર મંદિરોને નુકસાન થયું, પરંતુ દરેક વખતે શ્રદ્ધાળુ જૈન સમાજે નવેસરથી તેમનું ભવ્ય પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું. વર્તમાન મુખ્ય મંદિર-સંકુલનું નિર્માણ મુખ્યત્વે 16મી સદીમાં થયું હોવાનું મનાય છે, જો કે તેનો ઈતિહાસ ઘણો પ્રાચીન છે.
નવ ટૂંક
શત્રુંજય પરના મંદિર-સમૂહને "ટૂંક" નામના નવ મુખ્ય વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે, દરેક ટૂંકમાં પોતાનું મુખ્ય મંદિર અને અનેક નાની દેરીઓ છે. યાત્રાળુઓ પરંપરાગત રીતે પર્વતની તળેટીથી લગભગ 3,500 પગથિયાં ચઢીને આ પવિત્ર સ્થાને પહોંચે છે.
ગિરનારનું મહત્વ
સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલો ગિરનાર પર્વત 22મા તીર્થંકર નેમિનાથ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે - અહીં જ તેમણે દીક્ષા લીધી, કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને નિર્વાણ પણ પ્રાપ્ત કર્યું. આ ત્રણેય કલ્યાણક એક જ સ્થળે થયા હોવાથી ગિરનારનું મહત્વ ઓર વધી જાય છે.
ભૌગોલિક અને ધાર્મિક વિશેષતા
રસપ્રદ વાત એ છે કે ગિરનાર પર્વત જૈનો ઉપરાંત હિંદુઓ માટે પણ પવિત્ર છે (ત્યાં દત્તાત્રેય અને અંબાજીના મંદિરો પણ છે), જે દર્શાવે છે કે આ પર્વત સદીઓથી બહુ-ધાર્મિક શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. જૈન મંદિર-સંકુલ સુધી પહોંચવા માટે પણ હજારો પગથિયાં ચઢવા પડે છે.
તીર્થયાત્રાનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ
આ બંને તીર્થસ્થાનો પર દર વર્ષે લાખો યાત્રાળુઓ આવે છે, ખાસ કરીને શત્રુંજય પર યોજાતી "છ ગાઉની યાત્રા" જેવા વિશેષ પ્રસંગોએ. આ યાત્રાઓ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ સમગ્ર જૈન સમાજને એકસૂત્રે બાંધતી સાંસ્કૃતિક ઘટનાઓ પણ છે.