જૈન સ્થાપત્ય અને શિલ્પકળાનો ઈતિહાસ
જૈન સ્થાપત્ય અને શિલ્પકળા ભારતીય કલા-વારસાનો એક અમૂલ્ય ભાગ છે. જૈન મંદિરો તેમની બારીક કોતરણી, ભવ્યતા અને આધ્યાત્મિક વાતાવરણ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
પ્રારંભિક સ્થાપત્ય
સૌથી પ્રાચીન જૈન સ્થાપત્યના પુરાવા ગુફા-મંદિરોના રૂપમાં મળે છે, જેમ કે ઓડિશાની ઉદયગિરિ-ખંડગિરિ ગુફાઓ, જે ઈસુ પૂર્વે બીજી સદીની આસપાસની મનાય છે. આ ગુફાઓ સાધુઓના ધ્યાન અને નિવાસ માટે કોતરવામાં આવી હતી.
દેલવાડાના મંદિરો
રાજસ્થાનના માઉન્ટ આબુ ખાતે આવેલા દેલવાડાના મંદિરો જૈન સ્થાપત્યની પરાકાષ્ઠા ગણાય છે. 11મીથી 13મી સદી દરમિયાન બંધાયેલા આ મંદિરોમાં આરસપહાણ પર કરવામાં આવેલી અતિ સૂક્ષ્મ કોતરણી જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે - છત પરની કમળ-આકૃતિઓ અને દેવી-દેવતાઓની મૂર્તિઓ એટલી બારીકાઈથી કોતરાયેલી છે કે તે આરસને બદલે હાથીદાંતની બનેલી હોય તેવો ભાસ થાય છે.
શત્રુંજય - મંદિરોનું નગર
ગુજરાતના પાલિતાણા ખાતે આવેલ શત્રુંજય પર્વત પર 900 થી વધુ નાના-મોટા જૈન મંદિરોનું એક સંપૂર્ણ "નગર" જ વસેલું છે. સદીઓથી વિવિધ રાજાઓ, શ્રેષ્ઠીઓ અને સામાન્ય શ્રદ્ધાળુઓના દાનથી બંધાયેલા આ મંદિર-સમૂહને જૈનોનું સૌથી પવિત્ર તીર્થ માનવામાં આવે છે.
શ્રવણબેલગોલાની ગોમટેશ્વર પ્રતિમા
કર્ણાટકમાં આવેલી બાહુબલી (ગોમટેશ્વર) ની 57 ફૂટ ઊંચી એક જ પથ્થરમાંથી કોતરેલી પ્રતિમા વિશ્વની સૌથી ઊંચી મોનોલિથિક (એક-શિલા) પ્રતિમાઓમાંની એક છે. 981 ઈસવીસનમાં નિર્માણ પામેલી આ પ્રતિમા આજે પણ ઈજનેરી અને કલાનું અદ્ભુત ઉદાહરણ ગણાય છે.
સ્થાપત્ય શૈલીની વિશેષતાઓ
જૈન મંદિરોમાં સામાન્ય રીતે એક મુખ્ય ગર્ભગૃહ (જ્યાં મૂળનાયક પ્રતિમા બિરાજમાન હોય), તેની આગળ સભા મંડપ, અને ઘણી વખત ફરતે નાની-નાની દેરીઓમાં અન્ય તીર્થંકરોની પ્રતિમાઓ હોય છે. પ્રકાશ અને હવાની વ્યવસ્થા પણ ખાસ રીતે ડિઝાઈન કરવામાં આવે છે જેથી ધ્યાન માટે શાંત વાતાવરણ સર્જાય.
વારસાનું જતન
આજે અનેક જૈન ટ્રસ્ટો અને સંસ્થાઓ આ પ્રાચીન સ્થાપત્યોના જતન અને જીર્ણોદ્ધાર માટે સતત કાર્યરત છે, જેથી આવનારી પેઢીઓ પણ આ અમૂલ્ય કલા-વારસાનો અનુભવ કરી શકે.