જૈન પંચાંગ અને પર્વો
જૈન ધર્મ પોતાનું વિશિષ્ટ પંચાંગ (કેલેન્ડર) ધરાવે છે, જે ચંદ્ર-આધારિત છે અને જેમાં વર્ષ દરમિયાન અનેક મહત્વના પર્વો અને તિથિઓ આવે છે.
જૈન પંચાંગનું માળખું
જૈન પંચાંગ પણ હિંદુ પંચાંગની જેમ ચંદ્ર મહિનાઓ પર આધારિત છે, જેમાં દરેક મહિનો "સુદ" (શુક્લ પક્ષ, વધતો ચંદ્ર) અને "વદ" (કૃષ્ણ પક્ષ, ઘટતો ચંદ્ર) એમ બે પખવાડિયામાં વહેંચાયેલો છે. તીર્થંકરોના કલ્યાણકોની તિથિઓ આ જ પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
મુખ્ય પર્વોની યાદી
વર્ષ દરમિયાન આવતા મુખ્ય જૈન પર્વોમાં પર્યુષણ પર્વ અને સંવત્સરી (ભાદરવા મહિનામાં), નવપદ ઓળી (ચૈત્ર અને આસો મહિનામાં, બે વાર), મહાવીર જન્મ કલ્યાણક (ચૈત્ર સુદ 13), દિવાળી/મહાવીર નિર્વાણ દિવસ (કારતક વદ અમાસ), અને જ્ઞાનપંચમી (કારતક સુદ પાંચમ, જ્ઞાનની આરાધનાનો દિવસ) નો સમાવેશ થાય છે.
જ્ઞાનપંચમી
જ્ઞાનપંચમીના દિવસે જ્ઞાનની વિશેષ પૂજા કરવામાં આવે છે, પુસ્તકો અને શાસ્ત્રોની સાફ-સફાઈ કરી તેમને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવવામાં આવે છે, અને જ્ઞાનદાનનું વિશેષ મહત્વ સમજાવવામાં આવે છે. આ દિવસ જ્ઞાન પ્રત્યેના આદરને તાજો કરવાની તક આપે છે.
અક્ષય તૃતીયા
વૈશાખ સુદ ત્રીજના દિવસને "અક્ષય તૃતીયા" કહેવાય છે, જે ઋષભદેવ ભગવાનને દીક્ષા પછી પ્રથમ વખત આહાર (શેરડીનો રસ) મળ્યો તે દિવસની યાદમાં ઉજવાય છે. આ દિવસે ઘણા શ્રદ્ધાળુઓ "વર્ષીતપ" ના પારણા પણ કરે છે.
તિથિ ગણતરીની જટિલતા
ચંદ્ર-આધારિત પંચાંગમાં ક્યારેક એક જ તિથિ બે દિવસ સુધી લંબાય છે અથવા કોઈ તિથિ સાવ છોડાઈ જાય છે (ક્ષય તિથિ), જેના કારણે તહેવારોની ચોક્કસ તારીખ નક્કી કરવા માટે વિવિધ સંપ્રદાયો-ગચ્છો વચ્ચે ક્યારેક નાના મતભેદ પણ જોવા મળે છે.
પંચાંગનું સાંસ્કૃતિક મહત્વ
જૈન પંચાંગ માત્ર તિથિઓ ગણવાનું સાધન નથી, પરંતુ તે સમગ્ર જૈન સમાજના ધાર્મિક જીવનની લય નક્કી કરે છે - ક્યારે તપસ્યા કરવી, ક્યારે વિશેષ પૂજા કરવી, ક્યારે ક્ષમાપના કરવી. આ રીતે તે વર્ષભર ધર્મ સાથે જોડાયેલા રહેવાનું એક કુદરતી માળખું પૂરું પાડે છે.