જન્મ-લગ્ન-મરણ સંસ્કાર
જૈન સમાજમાં જન્મ, લગ્ન અને મરણ જેવા જીવનના મહત્વના પ્રસંગોએ પણ ચોક્કસ ધાર્મિક વિધિઓ અને સંસ્કારો પાળવામાં આવે છે, જે ધર્મને રોજિંદા જીવન સાથે જોડી રાખે છે.
જન્મ સંસ્કાર
બાળકના જન્મ પછી પરિવારજનો દેરાસર જઈ ભગવાનનો આભાર માને છે અને નાની પૂજા-આરાધના કરે છે. બાળકનું નામકરણ પણ ઘણી વખત શુભ મુહૂર્ત જોઈને, ક્યારેક કોઈ તીર્થંકર કે ધાર્મિક વ્યક્તિના નામ પરથી કરવામાં આવે છે. બાળકને નાનપણથી જ નવકાર મંત્ર સંભળાવવાની પરંપરા છે.
લગ્ન વિધિ
જૈન લગ્નમાં સામાન્ય રીતે તે પ્રદેશની સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ (જેમ કે ગુજરાતી કે રાજસ્થાની રીતરિવાજ) નું પાલન થાય છે, પરંતુ તેમાં જૈન ધાર્મિક તત્વો પણ ભેળવવામાં આવે છે - જેમ કે લગ્ન પહેલાં દેરાસર જઈ આશીર્વાદ લેવા, અને ક્યારેક લગ્ન વિધિમાં જૈન સાધુ-સાધ્વી (જો ઉપસ્થિત હોય તો) તરફથી ધર્મલાભના આશીર્વચન મેળવવા. અહિંસાના સિદ્ધાંતને અનુસરી, જૈન લગ્ન-ભોજનમાં સંપૂર્ણ શાકાહારી ભોજન જ પીરસવામાં આવે છે.
મરણ સંસ્કાર - સમાધિ મરણ
જૈન ધર્મમાં મૃત્યુને પણ એક મહત્વની આધ્યાત્મિક ઘટના તરીકે જોવામાં આવે છે. શક્ય હોય ત્યાં સુધી મૃત્યુ પામનાર વ્યક્તિને અંતિમ સમયે નવકાર મંત્ર સંભળાવવામાં આવે છે, જેથી તેમનું ચિત્ત શાંત અને શુભ ભાવોમાં કેન્દ્રિત રહે. આ પ્રકારના શાંતિપૂર્ણ, જાગૃત મૃત્યુને "સમાધિ મરણ" કહેવાય છે, જે આદર્શ ગણાય છે.
અંતિમ ક્રિયા
જૈન પરંપરામાં મૃતદેહને અગ્નિસંસ્કાર (દહન) આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પરિવારજનો દ્વારા ચોક્કસ દિવસો સુધી શોક પાળવામાં આવે છે, અને અમુક દિવસો પછી "બેસણું" (શોકસભા) યોજી, મૃતકના આત્માની શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
સંથારો - વિશિષ્ટ પરંપરા
અત્યંત વૃદ્ધ અથવા અસાધ્ય રોગથી પીડિત વ્યક્તિઓ માટે જૈન ધર્મમાં "સંથારો" (સંલેખના) નામની એક વિશિષ્ટ પરંપરા છે, જેમાં ગુરુની અનુમતિ અને માર્ગદર્શન હેઠળ, સ્વેચ્છાએ અને શાંતિપૂર્વક ધીરે ધીરે આહારનો ત્યાગ કરી, સંપૂર્ણ સમાધિભાવમાં દેહ છોડવામાં આવે છે. આ એક અત્યંત ગંભીર અને દુર્લભ પ્રક્રિયા છે, જે ફક્ત વિશેષ પરિસ્થિતિમાં, ધાર્મિક માર્ગદર્શન હેઠળ જ કરવામાં આવે છે.
સાંસ્કૃતિક મહત્વ
આ તમામ સંસ્કારો દર્શાવે છે કે જૈન ધર્મમાં જીવનના દરેક તબક્કાને ધર્મ સાથે જોડવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે, જેથી વ્યક્તિ પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન આધ્યાત્મિક જાગૃતિ સાથે જોડાયેલી રહે.