જૈન ધર્મમાં શાકાહારનું મહત્વ
જૈન ધર્મમાં શાકાહાર માત્ર એક આહાર-પદ્ધતિ નથી, પરંતુ અહિંસાના સિદ્ધાંતનું સીધું અને વ્યવહારિક પરિણામ છે. ખોરાકની પસંદગી એ જૈન ધર્મમાં ધાર્મિક આચરણનો જ એક ભાગ ગણાય છે.
શાકાહાર જ શા માટે?
જૈન ધર્મ માને છે કે દરેક જીવને, પછી તે ગમે તેટલો નાનો કેમ ન હોય, જીવવાનો અધિકાર છે અને તેને પીડા થાય તેવું કોઈ પણ કૃત્ય ટાળવું જોઈએ. માંસાહારમાં પ્રત્યક્ષ રીતે કોઈ પ્રાણીની હત્યા સંકળાયેલી હોવાથી, તે અહિંસાના સિદ્ધાંતની સીધી વિરુદ્ધ ગણાય છે. વળી, પ્રાણીની હત્યા પંચેન્દ્રિય જીવની હિંસા ગણાય છે, જે જૈન ધર્મ પ્રમાણે સૌથી ગંભીર પ્રકારનું પાપ મનાય છે.
કંદમૂળ કેમ ટાળવામાં આવે છે?
જૈન આહારશાસ્ત્રમાં બટાકા, ડુંગળી, લસણ, ગાજર, મૂળા જેવા કંદમૂળ (જમીનની અંદર ઉગતા શાકભાજી) પણ સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે, કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે તેમાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ જીવોની હાજરી હોય છે (તેને "અનંતકાય" કહેવાય છે, એટલે કે એક જ કંદમાં અનંત જીવો હોવાની શક્યતા). વળી, તેને મૂળમાંથી ઉખાડવાથી તે જીવોનો પણ નાશ થાય છે, અને છોડનું આખું મૂળ નષ્ટ થઈ જાય છે.
રાત્રિભોજન ત્યાગ
ઘણા શ્રદ્ધાળુ જૈનો સૂર્યાસ્ત પછી ભોજન કરવાનું ટાળે છે, કારણ કે અંધારામાં ભોજન કરતી વખતે અજાણતાં નાના જીવજંતુઓ ખોરાકમાં આવી જવાની અને તેમને નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. આ પરંપરાને "ચૌવિહાર" કે "રાત્રિભોજન ત્યાગ" કહેવાય છે, અને તેને એક મહત્વનું વ્રત ગણવામાં આવે છે.
ગળાયેલું પાણી અને અન્ય સાવચેતીઓ
જૈન ધર્મમાં પાણી પણ ગાળીને પીવાની પરંપરા છે, જેથી પાણીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવો કે નાના જંતુઓ શરીરમાં ન જાય અને તેમને નુકસાન ન થાય. ગાળેલા પાણીમાં રહી ગયેલા જીવોને પણ યોગ્ય જગ્યાએ, પાણીના સ્ત્રોતમાં જ પાછા મૂકવાની પરંપરા છે, જેથી તેમનું જીવન ટકી રહે.
ઉપવાસ અને તપસ્યાનો સંબંધ
શાકાહાર ઉપરાંત, જૈન ધર્મમાં ઉપવાસ અને વિવિધ પ્રકારની તપસ્યાને પણ ખૂબ મહત્વ અપાયું છે - ખોરાક પરનું નિયંત્રણ એ ઇન્દ્રિયો પરના નિયંત્રણનું પ્રથમ પગલું ગણાય છે. પર્યુષણ પર્વ દરમિયાન અનેક જૈનો અઠવાડિયા સુધીના ઉપવાસ પણ કરે છે.
સ્વાસ્થ્ય સાથે પણ સંબંધ
રસપ્રદ વાત એ છે કે આધુનિક વિજ્ઞાન પણ શાકાહારી આહાર અને વહેલા ભોજનના સ્વાસ્થ્ય-લાભોને સમર્થન આપે છે - જે દર્શાવે છે કે ધાર્મિક સિદ્ધાંતો પાછળ ઘણી વખત વ્યવહારિક ડહાપણ પણ છુપાયેલું હોય છે. પાચનતંત્રને રાત્રે આરામ મળે, ઓછી ચરબીવાળો ખોરાક હૃદય માટે સારો હોય - આ બધા આધુનિક તારણો જૈન આહારશાસ્ત્રની પરંપરાગત સમજ સાથે સુસંગત છે.