જૈન ફિલોસોફી » આત્મા શું છે?

આત્મા શું છે?

જૈન ધર્મ પ્રમાણે આત્મા એક સ્વતંત્ર, ચેતન (જ્ઞાનવાળું) અને શાશ્વત તત્વ છે. તે ન તો ઉત્પન્ન થાય છે, ન તો સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે - ફક્ત તેનું સ્વરૂપ કર્મના બંધનને લીધે બદલાતું રહે છે. પ્રત્યેક જીવ, પછી તે મનુષ્ય હોય, પ્રાણી હોય કે અતિ સૂક્ષ્મ જીવ હોય, પોતાનો સ્વતંત્ર આત્મા ધરાવે છે. કોઈ એક "સર્વવ્યાપી પરમાત્મા" બધા જીવોમાં વસતો નથી - દરેક આત્મા પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ અને ભવિષ્ય ધરાવે છે.

આત્માનું અસ્તિત્વ કેવી રીતે સિદ્ધ થાય?

જૈન તર્કશાસ્ત્ર પ્રમાણે આત્માનું અસ્તિત્વ પ્રત્યક્ષ અનુભવથી જ સિદ્ધ થાય છે - "હું છું" એવો જે અનુભવ આપણને સતત થાય છે, તે જ આત્માની હાજરીનો સૌથી મોટો પુરાવો છે. વળી, શરીરમાં ચેતના હોય ત્યારે જ તે હાલી-ચાલી શકે, બોલી શકે, વિચારી શકે અને સુખ-દુઃખ અનુભવી શકે. મૃત્યુ પછી એ જ શરીર નિષ્ક્રિય પડ્યું રહે છે, કારણ કે તેમાંથી ચેતન તત્વ - આત્મા - વિદાય લઈ ચૂક્યું હોય છે. આ સાદો પણ સચોટ તર્ક છે કે શરીર પોતે ચેતન નથી, પરંતુ તેમાં રહેલો આત્મા જ ચેતન છે.

આત્માના મુખ્ય ગુણો

આત્માનો સૌથી મહત્વનો ગુણ છે ઉપયોગ - એટલે કે જાણવાની અને જોવાની શક્તિ. ઉપયોગના બે ભાગ છે: જ્ઞાનોપયોગ (વસ્તુને વિગતવાર જાણવાની શક્તિ) અને દર્શનોપયોગ (વસ્તુને સામાન્ય રીતે જોવા-અનુભવવાની શક્તિ). આ ઉપરાંત આત્મામાં અનંત જ્ઞાન, અનંત દર્શન, અનંત સુખ અને અનંત શક્તિ જેવા ગુણો સ્વાભાવિક રીતે રહેલા છે, પરંતુ કર્મના આવરણને લીધે તે સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થઈ શકતા નથી - જેમ વાદળોથી ઢંકાયેલો સૂરજ પોતાનો પ્રકાશ સંપૂર્ણ રીતે ધરતી સુધી પહોંચાડી શકતો નથી, તેમ કર્મના આવરણથી ઢંકાયેલો આત્મા પોતાના ગુણોને સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ કરી શકતો નથી.

આત્મા અરૂપી છે

આત્માને કોઈ રંગ, આકાર, વજન કે માપ નથી - તે અરૂપી (રૂપ વગરનું) તત્વ છે. તેથી તેને આંખોથી જોઈ શકાતો નથી, તોલી શકાતો નથી કે માપી શકાતો નથી. છતાં તેનું અસ્તિત્વ નકારી શકાય નહીં, જેમ પવનને આંખોથી જોઈ ન શકાય છતાં તેની અસર (વૃક્ષોનું હલવું, ઠંડક) સ્પષ્ટ અનુભવાય છે, તેમ આત્માની હાજરી તેની અસરો (વિચાર, લાગણી, ચેતના) દ્વારા સ્પષ્ટ અનુભવાય છે.

આત્મા અને શરીરનો સંબંધ

આત્મા શરીરમાં રહે છે, પરંતુ તે શરીરથી સાવ અલગ તત્વ છે - જેમ પક્ષી પાંજરામાં રહે પણ પાંજરું અને પક્ષી બંને જુદા છે, અથવા જેમ કોઈ વ્યક્તિ ઘરમાં રહે પણ ઘર અને વ્યક્તિ જુદા છે. શરીર નાશવંત છે, જ્યારે આત્મા શાશ્વત છે. મૃત્યુ એટલે આત્માનું એક શરીર છોડી બીજું શરીર ધારણ કરવું, આત્માનો સંપૂર્ણ નાશ નહીં - જેમ વ્યક્તિ જૂનાં કપડાં ઉતારીને નવાં કપડાં પહેરે તેમ.

આત્માનું કદ - સંકોચ-વિકાસ ગુણ

રસપ્રદ વાત એ છે કે આત્મા પોતે જે શરીરમાં રહે તેના કદ પ્રમાણે નાનો-મોટો થઈ શકે છે. કીડીના શરીરમાં રહેલો આત્મા કીડી જેટલી જગ્યા રોકે છે, જ્યારે હાથીના શરીરમાં રહેલો આત્મા હાથી જેટલી જગ્યા રોકે છે. આ ગુણને "સંકોચ-વિકાસ" ગુણ કહેવાય છે - જેમ દીવાના પ્રકાશને નાના પાત્રમાં ઢાંકવામાં આવે તો તે નાના વિસ્તારમાં સમાઈ જાય, અને ખુલ્લો રાખવામાં આવે તો આખા ઓરડામાં ફેલાઈ જાય.

શા માટે આ સમજ મહત્વની છે?

જ્યાં સુધી વ્યક્તિ પોતાના સાચા સ્વરૂપ - એટલે કે આત્માને ઓળખે નહીં, ત્યાં સુધી તે શરીર અને બાહ્ય વસ્તુઓમાં જ સુખ શોધતો રહે છે, અને તે સુખ હંમેશા અધૂરું અને ક્ષણિક જ રહે છે. આત્મજ્ઞાન એ જ જૈન સાધનાનું પ્રથમ અને સૌથી મહત્વનું પગથિયું ગણાય છે, કારણ કે જ્યાં સુધી "હું કોણ છું" તે સ્પષ્ટ ન થાય, ત્યાં સુધી "મારે શું કરવું જોઈએ" તે પણ સ્પષ્ટ થઈ શકતું નથી. આગળના પાનાઓમાં આપણે જોઈશું કે આ જ આત્મા કર્મ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે અને તેમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકાય છે.